Haremy wyobraźni czyli luksusowse podróże XIX-wiecznych orientalistów

aut. Marta Guillermo-Sajdak

   "Gdziekolwiek jednak leżały te krainy, jechało
   się do nich <> grzesznie i symbolicznie".

WSZYSTKO ZA SPRAWĄ "KSĘGI Z TYSIĄCA I JEDNEJ NOCY"

Europejscy romantycy i postromantycy fascynowali się krajami Bliskiego Wschodu. Na XIX-wieczny orientalizm wielki wpływ miał Antoine Galland - francuski orientalista i profesor College de France, który jako pierwszy w Europie odważył się przetłumaczyć w latach 1704-1717, należącą do arabskiej literatury ludowej Księgę tysiąca i jednej nocy. Poszczególne księgi należą do różnych krajów, ale odnoszą się do tego samego kręgu kulturowego, zwanego Bliskim Wschodem. To w tych niezwykle barwnych baśniach czytelnik spotyka się z dżinami, wróżkami, latającymi dywanami, zaczarowanymi lampami, malowniczymi miastami, ociekającymi bogactwami pałacami i haremami. To właśnie lektura Księgi tysiąca i jednej nocy pokazała nowe horyzonty romantycznym artystom. XIX-wieczna fascynacja Wschodem objawiała się w rozwoju filologii orientalnych, w pojawianiu się tematów wschodnich w literaturze i sztuce, a także w modzie obyczajowej, m.in. w architekturze, sztuce dekoracyjnej, strojach a przede wszystkim w licznych podróżach do krajów Orientu. Zainteresowanie Europejczyków tym regionem świata miało miejsce nie tylko ze względów politycznych czy handlowych. Orient przyciągał przede wszystkim ze względów estetycznych. Barwność, bogactwo i różnorodność kultury krajów Bliskiego Wschodu pozwoliła orientalistom na różnorakie eksperymenty artystyczne. Poeci i pisarze (m.in. François-René de Chateaubriand, Alphonse de Lamartine, Victor Hugo, Gérard de Nerval, Gustave Flaubert, Adam Mickiewicz czy Juliusz Słowacki) odkryli nową tematykę, stylistykę oraz obrazowanie. Malarze (m.in. Jean Auguste Dominique Ingres, Eugene Delacroix, Jean Léon Gérôme czy Jan Matejko) pozwolili sobie na poszukiwania kolorów i odpowiednich technik dla ukazania orientalnego pejzażu. Orient zajął także kompozytorów (m.in. Mikołaja Rimskiego-Korsakova, Maurycego Ravela czy Karola Szymanowskiego), którzy próbowali do swych utworów o tematyce wschodniej wprowadzić orientalne skale oraz nowy system tonalny, opierający na muzyce arabskiej.


PODRÓŻ W NIEZNANE

XIX wiek był okresem ekonomicznej ekspansji europejskich mocarstw, połączonej podbojem kolonialnym islamskiego Wschodu. Po kampanii napoleońskiej w Egipcie (1798-1801), rozpoczął się okres najczęstszych podróży do krain Bliskiego Wschodu. Oprócz szukających nowych, fascynujących przestrzeni i tematów artystów, szczególnie często wybierali się w taką podróż archeolodzy, geografowie, kupcy, botanicy, inżynierowie, żołnierze oraz dyplomaci. Podróż pisarzy i poetów miała często charakter pielgrzymki, która w wielu przypadkach miała swój punkt kulminacyjny w Ziemi Świętej, gdzie artyści nierzadko doznawali doświadczenia metafizycznego i swoistej metamorfozy. Wyprawy te posiadały jednak wysoką wartość poetycką, na którą składały się wizje drogi, odkrycia nieznanej przestrzeni, możliwości oderwania się od codzienności oraz wewnętrznej przemiany. Nic więc dziwnego, że piszący podróżni odczuwali silną potrzebę szkicowania mijanych w pośpiechu obrazów oraz notowania własnych przemyśleń i refleksji egzystencjalnych. Podróż do krain Orientu przybierała różnorodne literackie kształty. Była nią powieść poetycka, dziennik wierszem lub prozą, reportaż, intymny pamiętnik, ballada czy wreszcie parafraza arabskich bajek i kasyd. Podróże wschodnie, bardzo często trwające ponad rok, wiązały się z wielkimi nakładami finansowymi artystów. Próbowali oni zbliżyć się bezpośrednio do ludzi Orientu, przebierając się we wschodni strój i naśladując tamtejszy styl życia, wybierali z niego to, co najwspanialsze i najbogatsze.

Cały artykuł dostępny w wersji papierowej "Fragile"