Bogusław Schaeffer - klasyka eksperymentu
Na jubileusz 80-lecia

aut. Bogusław Tondera

Bogusław Schaeffer, fot. Krystyna Gierłowska

Pojęciem wyjściowym dla twórczości Bogusława Schaeffera jest eksperyment. Sam kompozytor mówi, że "twórczość eksperymentalna jest w o wiele większym stopniu twórczością, niż twórczość oparta na wcześniejszych (i nie własnych) doświadczeniach"¹. Cechą wyróżniającą współczesną muzykę jest własne, oryginalne poszukiwanie. Kompozytor, który z jednej strony rozumie naturę eksperymentu, a więc możliwość osiągnięcia zadowalającego jak i nieudanego efektu, z drugiej zaś nie czyniąc z eksperymentu celu samego w sobie, tworzy nowe wartości. Często do tego celu musi posłużyć się całkiem nowymi metodami warsztatowymi. Kompozycja, która powstaje tą drogą bywa terra incognita dla samego artysty, który postrzegał ją wcześniej jedynie jako przeczucie - intuicję.

Pójście za ową intuicją jest konieczne, jeśli nawet, w krótkiej perspektywie czasowej, rozwiązania zastosowane przez twórcę nie przyniosą oczekiwanego efektu, to stają się doświadczeniem, na którym możliwe jest ostatecznie budowanie zamierzonego/przeczuwanego dzieła. Czas poświęcony na poszukiwanie - eksperymentowanie jest niezbędny w indywidualnym rozwoju twórczym. "Za eksperyment kompozytorski należy uznać taką formę próby materiału, która niweluje działanie poprzednich kodyfikacji. Warunek zasadniczy: musi to być próba oryginalna!"².

Przykładem prawidłowo rozumianego eksperymentu może być twórczość Arnolda Schönberga³. W jego poszukiwaniach pojawia się okres "metatwórczości" (twórczość bez dzieła), który poprzedza stworzenie i praktyczne stosowanie dodekafonii. Mówiąc o twórcach światowych, warto wspomnieć także Mortona Feldmana z jego ideą nieliniowości muzyki⁴, czy Johna Cage'a⁵. Dokonania tego ostatniego, jak zauważa Schaeffer, miały duży wpływ na muzykę europejską, ale, co warto podkreślić, przebiegały paralelnie do poszukiwań samego Schaeffera. Cage, po latach eksperymentowania z tekstem, dostrzega, że elementem łączącym tekst i muzykę jest struktura czasowa i związana z nią organizacja rytmiczna. Tę zasadę rozwija właśnie w swojej twórczości Schaeffer, ale za podstawę uznaje on metody kompozytorskie i swoje teksty traktuje jako formę dzieła muzycznego.


Cały artykuł dostępny w wersji papierowej "Fragile".

---

¹ B. Schaeffer, Mały informator muzyki XX wieku, Kraków 1967, s. 21.
² Tamże.
³ Por. H.H. Stuckenschmidt, Schönberg, Kraków 1987.
⁴ Por. A. Tes, Kompozytor patrzy. Fascynacje Mortona Feldmana, Glissando, nr 5, s. 94-97.
⁵ Por. J. Kutnik, Johnna Cage'a Coś i Nic, Literatura na Świecie 1996, nr 1-2.