fragile nr 1/2010 (7)
Nocna strona gardła. Język i trauma w Król się kłania i zabija Herty Müller
aut. Agnieszka Jeżyk
I hurt myself today to see if I still feelI focus on the pain the only thing that's real
Hurt, Nine Inch Nails
Ból sprowadza nas do ciała. Bierze w nawias rzeczywistość istniejącą poza granicami skóry. W książce Corpus, Jean Luc Nancy posuwa się nawet o krok dalej twierdząc, że zarówno cierpienie, jak i rozkosz są po prostu różnymi strategiami apoteozy ciała: "radość i ból są takimi przeciwieństwami, które się sobie nie przeciwstawiają. Ciało afirmuje się także w bólu (i nie ma to nic wspólnego z tym, co zwiemy masochizmem). Tak, w bólu ciało pozostaje rozpostarte, wyeksponowane - aż do nie dającego się już wytrzymać sprzeciwu"1. Co jednak dzieje się wtedy z językiem? Czy w warunkach najwyższej konieczności musi on zejść ze sceny, ustępując miejsca temu, co nie daje się w żaden sposób zwerbalizować? Innymi słowy: czy istnieje jakiś język, który może adekwatnie oddać jedno z prymarnych przecież dla jednostki doświadczeń, jakim jest cierpienie? A wreszcie - czy tak dogłębnie indywidualistyczne przeżycie da się przełożyć na arbitralny, uniwersalistyczny system?
Gdy z pewnej perspektywy przyjrzymy się kategoriom języka i ciała, będziemy na właściwym tropie. Okaże się bowiem, że status ontologiczny obu zjawisk jest podobny. Funkcjonują one przecież w przestrzeni pomiędzy rzeczywistością a reprezentacją, gdzie język pełni rolę tłumacza symultanicznego. Ma ku temu wszelkie predyspozycje. Jak we wstępie do polskiego wydania kultowego Czarnego słońca Julii Kristevej pisze Michał Paweł Markowski: "z jednej strony przedstawia on rzeczywistość za pomocą jasnych i wyrazistych znaczeń (nazwijmy je symbolami), z drugiej zaś - zanurzony jest w żywiole nieprzedstawianym (nazwijmy go semiotycznym)"2.
Tak też właśnie działa język w gęstej, ciemnej prozie Herty Müller - próbuje być narzędziem opisu granicznych przeżyć, oscyluje pomiędzy tym, co jeszcze da się powiedzieć, a tym, o czym najgłośniej świadczy już tylko milczenie. W monografii zatytułowanej Body and Narrative in Contemporary Literatures in German Herta Müller, Libuse Moníková, and Kerstin Hensel3, brytyjska badaczka Lyn Marven zajmuje się powieściami tegorocznej noblistki, koncentrując swą uwagę na aspekcie cielesności. Autorka stawia tezę, że histeria i trauma dotykająca podmiot, w tej twórczości ujmowana jest na płaszczyźnie języka przede wszystkim poprzez kategorię groteski.
Inaczej przedstawia się sprawa w esejach, w szczególności zaś w zbiorze Król się kłania i zabija4. O ile bowiem w prozie Müller pewne strategie ujmowania bólu, cierpienia i traumy nie są podawane wprost i widoczne są dopiero na poziomie nieświadomości tekstu, o tyle w twórczości, w której obnaża ona mechanizmy własnego pisania, kwestie te powinny być wyartykułowane eksplicytnie. Okazuje się jednak, że sytuacja jest o wiele bardziej skomplikowana.
Cały artykuł dostępny w wersji papierowej "Fragile".
1 J.L.Nancy, Corpus, Gdańsk 2002, s.105.
2 M. P. Markowski, Przygoda ciała i znaków. Wprowadzenie do pism Julii Kristevej, w: Julia Kristeva, Czarne słońce, Kraków 2007, s. XVII.
3 L. Marven, Body and Narrative in Contemporary Literatures in German Herta Müller, Libuse Moníková, and Kerstin Hensel, Oxford 2005.
4 H. Müller, Król się kłania i zabija, Wołowiec 2005.
