Przypadek Zdroju Jana, czyli o krzyżowaniu zaskrońca z nutrią za późnego Gomułki

aut. Mariusz Gradowski

Czarny to humor, ale miejsce Zdroju Jana w historii muzyki jest na swój sposób zabawne. Nawet nie chodzi o to, że jeden z najciekawszych polskich zespołów rockowych w zasadzie nie zapisał się w historii fonografii, nie nagrał "czwórki" ani singla (o płycie długogrającej nie wspominając), a pozostała po nim jedynie garść nagrań radiowych i krótkometrażowy film animowany. Ostatecznie taki los podzieliło wiele polskich grup, wśród nich nieco łagodniej doświadczane (wydane małe płyty, a ostatnio także retrospekcyjne longplaye) zespoły Romuald i Roman, Pakt czy Stress. Cały dowcip polega na tym, że ci koryfeusze wysublimowanego rocka właściwie nie byli zespołem rockowym: zaczynali jako kabaret, a ostatecznie funkcjonowali w niebywały w polskim rocku sposób. Ni to zespół, ni to grupa artystyczna, ni to parateatr: Zdrój Jana był na przełomie lat 60. i 70. zjawiskiem zupełnie nispotykanym. Takim też pozostaje po 40. latach a jednym z elementów, które decydują o jego unikalności i wyznaczają mu ważne miejsce w historii polskiej muzyki rozrywkowej jest niebagatelna lekkość, inteligentny humor i błyskotliwy dowcip.

"Gdy pierwszy raz słuchałem Zdroju Jana w jego naturalnym środowisku, kojarzyło mi się to z zamkniętym za niesubordynację w M-2 Who, którzy na przekór ADMowi wpuścili przez gulik Jeffa Becka, dwóch Keithów Emmersonów, cześć ekipy Franka Zappy i nieco zacnego folku typu Peter, Paul and Mary" - wspomina w artykule Był Zdrój Andrzej Keyha. Sami członkowie grupy w swoim manifeście przyznawali: "Poszukujemy muzycznych wartości w tym, co pozornie brzydkie i prowokujące (...) Fascynuje nas gra i osobowość takich artystów jak Bob Dylan i Rolling Stones, staramy się jednak w miarę możliwości unikać bezpośredniego wpływu. (...) W naszych utworach pierwotna jest strona literacka, dla której szukamy następnie adekwatnej w naszym przekonaniu formy muzycznej". W 1966, roku debiutu Zdroju Jana, równie ambitnych inspiracji w polskim rocku właściwie nie widać. Co więcej polski rock, którego 50-lecie obchodziliśmy (niezbyt hucznie) w zeszłym roku, w 66. był w zasadzie wciąż mało rockowy. W tym czasie jedynie longplay Polan, beatlesowskie inspiracje Czerwonych Gitar, nagrania warszawskich Chochołów i Dzikusów, a także (po trosze) Blackout zdradzały ambitniejsze, nieco ostrzejsze oblicze. Zdrój Jana poszedł jednak znacznie dalej: odwołując się do Stonesów i Dylana, a z czasem także do Vanilla Fudge, Mothers of Invention i Pink Floyd, zaproponował - do pewnego stopnia niezależnie od wpływów z Zachodu - nowoczesną formułę: tworzyć na pograniczu sztuk, wykorzystać performans, kabaret, teatr, poezję, muzykę różnej proweniencji, rozszerzyć skład, improwizować. W kontekście polskiej muzyki rozrywkowej tamtych czasów - to rzecz absolutnie wyjątkowa.


Cały artykuł dostępny w wersji papierowej "Fragile".